پنج کشور عضو اتحادیه اروپا با امضای توافقی تازه، تصمیم گرفتهاند پناهجویان غیرقانونی را به جای بازگرداندن به مبدأ، روانه کشور «رواندا» کنند؛ اقدامی که از یک سو کرامت انسانی مهاجران را نشانه گرفته و از سوی دیگر، با نگاه ابزاری به مستعمرات سابق، قاره آفریقا را به حیاط خلوتی برای تخلیه بحرانهای امنیتی و سیاسی اروپا تبدیل کرده است.
جزئیات توافق وین؛ انتقال پناهجویان به قلب آفریقا
در پی نشست مشترک مقامات پنج کشور اروپایی در وین، دولتهای آلمان، دانمارک، اتریش، یونان و هلند رسماً اعلام کردند در حال راهاندازی یک «مرکز بازگشت» (Return Hub) در کشور رواندا هستند تا از سال ۲۰۲۷ میلادی، پناهجویان غیرقانونی و افرادی را که درخواست پناهندگی آنها رد شده است، به این کشور آفریقایی منتقل کنند.بر اساس اظهارات کریستین اشتوکر، صدراعظم اتریش و الکساندر دوبرینت، وزیر کشور آلمان، این طرح به دنبال اصلاحات قانونی اخیر اتحادیه اروپا (مصوبه ژوئن ۲۰۲۶) شکل گرفته که به کشورهای عضو اجازه میدهد مراکز اخراج را در خارج از مرزهای اتحادیه ایجاد کنند. دولت هلند در بیانیهای تصریح کرده این مرکز در فاز آزمایشی و اولیه خود با ظرفیت حدود ۱۰۰ نفر (سهمیه حدود ۲۰ نفر برای هر کشور) راهاندازی میشود و در گام نخست تنها «مردان مجرد» که تمام راههای قانونی برای ماندن در اروپا را طی کردهاند، به رواندا فرستاده خواهند شد. مقامات اروپایی مدعیاند این اقدام با هدف کاهش فشار بر سیستمهای پناهندگی اروپا و مقابله با شبکههای قاچاق انسان در مدیترانه انجام میشود، در حالی که آمارهای آژانس مرزبانی اروپا (فرانتکس) نشان میدهد ورود غیرقانونی به این قاره در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۲۹درصد کاهش داشته است.
تحقیر پناهجو و بهرهکشی از مستعمرات سابق
منتقدان و نهادهای حقوقبشری بر این باورند این سیاست جدید، ماهیتی عمیقاً غیرانسانی دارد؛ چرا که هم کرامت انسانی پناهجویان را لگدمال و هم با نگاه ابزاری و استعماری، کشورهای آفریقایی را به پایگاهی برای مدیریت بحرانهای اروپا تبدیل میکند.سازمان عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر هشدار دادهاند این مراکز می توانند به «سیاهچالههای حقوقبشری» تبدیل شوند. کلمنتین دو مونتژوی، پژوهشگر ارشد آفریقا در دیدهبان حقوق بشر تأکید کرده رواندا خود دارای کارنامه مطلوبی در مواجهه با مخالفان نبوده و پرداخت پول به «کیگالی» نه تنها جان و امنیت اخراجشدگان را به خطر میاندازد، بلکه به دولت آن، مشروعیت سیاسی و منابع مالی میبخشد.
وینسنت چتایل، مدیر مرکز جهانی مهاجرت در ژنو نیز این رفتار اتحادیه اروپا را مصداق بارز «رفتار پسااستعماری» دانسته است. پژوهشگران حوزه مطالعات مهاجرت معتقدند اروپا با استفاده از اهرمهای مالی و کمکهای توسعهای، کشورهای ضعیفتر را به «مزدوران حفاظت و پناهندگی» (Asylum Mercenaries) تبدیل کرده است. درواقع، همانطور که در دوران استعمار کلاسیک، قدرتهای اروپایی منابع طبیعی و نیروی انسانی آفریقا را غارت میکردند، امروز نیز در نوعی استعمار نوین، مسئولیتهای حقوقی و انسانی خود را با پرداخت پول به کشورهای آفریقایی واگذار میکنند تا خود از تبعات اخلاقی و اجتماعی آن شانه خالی کنند.
فراتر از ابعاد جغرافیایی و حقوقی این توافق، گویا طراحان این سناریو به دنبال اعمال یک شکنجه خاموش روانی نیز برای پناهجویان بودهاند. پناهجویی که با کولهباری از زخم، خود را به مرزهای اروپا رسانده، اکنون با شنیدن خبر تبعید به قلب آفریقا، دچار یک فروپاشی ذهنی تمامعیار میشود. این سیاست، پیامی عریان و بیرحمانه به هزاران انسان درمانده در پشت مرزهاست. اروپا با آگاهی از استیصال و درماندگی این انسانها، از این مقوله به عنوان ابزار تولید ناامیدی مطلق و دیوار حائلی نامرئی استفاده میکند تا پیش از رسیدن پناهجو به مرز، اراده و امید بقا را در ذهن او به زانو درآورد.
آتشافروزی در جهان و دیوارکشی در اروپا
در سطحی کلانتر در مورد خود پدیده مهاجرت نیز باید در نظر داشت که موج مهاجرتهای گسترده به سوی اروپا یک پدیده تصادفی نیست، بلکه محصول مستقیم قرنها استعمارگری، غارت منابع و مداخلات نظامی و اقتصادی غرب در کشورهای مبدأ بوده است.
کشورهای اروپایی با همراهی ایالات متحده، طی دهههای گذشته با بهراه انداختن جنگها و بحرانهای ویرانگر در خاورمیانه (از عراق و افغانستان تا سوریه و لیبی) و همچنین تحمیل ساختارهای اقتصادی ناعادلانه و استخراج منابع در آفریقا، عملاً امکان زیست نرمال، امنیت و توسعه را از میلیونها انسان سلب کردهاند. پیش بردن چنین سیاستهایی به این معناست که کشورهای مسبب این بحرانها حاضر نیستند حتی بخش ناچیزی از تبعات اقدامات خود را در قالب پذیرش پناهجو بپذیرند.
این خودخواهی تاریخی به بستری برای رشد فزاینده جریانهای راست افراطی و پوپولیسم در اروپا تبدیل شده است. احزاب حاکم در اروپا در آستانه انتخاباتهای مختلف، به جای پاسخگویی درباره ناکارآمدیهای اقتصادی و سیاستهای خارجی مداخلهجویانه خود، مهاجران را به عنوان «سپربلا» معرفی کرده و با تشدید کمپینهای ضدمهاجرتی، عملاً دستور کار راست افراطی را به سیاست رسمی اتحادیه اروپا تبدیل کردهاند.
طرح انتقال پناهجویان به رواندا، نماد شکست اخلاقی اروپایی است که درهای خود را به روی قربانیان سیاستهای خود میبندد و آنها را به سرزمینی تبعید میکند که خود روزی زخم استعمار را بر پیکرش نشانده است.





نظر شما